Thursday, February 19, 2015

სამაჩაბლოს პოეტური სიტყვა

20 წლის წინ დაწერილი რეცენზია 
შოთა დარბუაშვილის ლექსების მე-2 კრებულზე




"მუსიკის ხმებში ახშობენ ტკივილს,
საოცარია ფერისცვალება,

ისევ მარტო ვარ და მეშინია
უცხო ქალაქში გარდაცვალება..."

დიდი ივანე მაჩაბლის მშობლიური მხარე, მიუხედავად მძიმე, ქარცეცხლიანი ეპოქისა, კვლავ შემოქმედებით ცხოვრებას განაგრძობს. უფრო მეტიც, რთული კატაკლიზმები ჩვენებური პოეტებისათვის შთაგონების წყაროდაც ქცეულა.
თავანკარა ქართული (რომლის შესასწავლადაც ცნობილი მწერალი მიხეილ ჯავახიშვილი ჩვენს მხარეს სწვევია), კვლავაც მოსჩქეფს დევნილ, სვეგამწარებულ მგოსანთა გულებიდან. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი მათგანი მშობლიური კერიდან შორს გასტყორცნა არსთ გამრიგემ, განცდით, რომლის გამოხატულება სიზმარიცაა, ფიქრით კვლავ მშობელ კერას დასტრიალებენ, რაც მკაფიოდ აისახა მათ შემოქმედებაში.
ქართველი მკითხველი იცნობს პოეტ შოთა დარბუაშვილის სახელს. მან ლირიკული ლექსის ოსტატის სახელი, ჯერ კიდევ, პირველი კრებულის გამოცემით მოიხვეჭა. ამ კრებულის ხუთიათასიანი ტირაჟი სწრაფად გაქრა წიგნის მაღაზიათა თაროებიდან. კრებულის განხილვა მოაწყო ცხინვალის სახ. პედინსტიტუმაც, რომელსაც ავტორიც ესწრებოდა.
ახლახანს გამოიცა შოთა დარბუაშვილის ლექსთა მეორე კრებულილტოლვილი მქვია“ - გამომცემლობა გედას“ მეშვეობითა და პოეტ მზია ხეთაგურის რედაქტორობით წარსდგა მკითხველის წინაშე.
წიგნის ანოტაციაში ვკითხულობთ: "შოთა დარბუაშვილისლტოლვილი მქვია“ პოეტის ლექსების მეორე კრებულია. ცხინვალიდან დევნილი კაცისთვის ლტოლვილობას უკვალოდ არ ჩაუვლია. ამის დასტურია ის ტკივილიანი ლექსები, სადაც გულწრფელადაა გამოხატული ჩვენი დღევანდელი ყოფა და სულიერი განცდები, პოტს, რა თქმა უნდა, ერჩივნა თავის მშობლიურ კუთხეში მშვიდობიანად ეცხოვრა და სულ სხვა თემაზე ეწერა ლექსები მაგრამ...“ ციტატის დასასრულს, მრავლის მეტყველი მრავალწერტილი, თითოეული ჩვენებურის გულისტკივილის უკომენტარო გამოხატულებაა. კრებული ერთნაირად საინტერესოა, როგორც ავტორის ბედის თანამოზიარეთათვის, ასევე თითოეული ქართველისათვის.
კრებულში ცხოვრება დანახულია, როგორც სვეგამწარებული, მშობლიური კერიდან დევნილი კაცის, ასევე სამშობლოს ბედზე ღრმად დაფიქრებული პატრიოტის პოზიციიდან.
აღსანიშნავია, სატრფიალო თემაზე დაწერილი რამდენიმე ლექსი. რომელთა მხატვრული დონე სათანადო სიმაღლეებს ელაციცება.
შეუძლებელია ემოციური მღელვარების, ცრემლის, სინანულის შეგრძნების გარეშე წაიკითხოს მკითხველმა ლექსი ლტოლვილი ბავშვი“:
სახლებს იშენებენ ლტოლვილი ბავშვები,
მიწაზე ლოგინად ქაღალდი დაუგიათ,
ქვებით გაუწყვიათ ოთახი რამდენი,
ცხინვალზე ოცნების კოშკი აუგიათ.“
ვკითხულობთ და ჩვენი ნაღვლიანი ფიქრები თავს დასტრიალებს მშობლიურ კერას მოწყვეტილ, სასტუმროებსა და ნათესავ-ახლობლებს შეხიზნულ, ოთხი წლის მანძილზე წამოზრდილ, ჩვენს ლტოლვილ ბავშვებს, რომელთა ცხოვრებაც დგება საშიშროების წინაშე - დავიწყების ცეცხლს მისცეს მშობლიურ მხარეზე ოცნება.
ლტოლვილი მქვიაასეთია სათაური ლექსისა, რომელიც დინამიურობით, არსებული ქაოსური ეპოქის რეალური გამოხატულებაა, ასეთ ფონზე წარმოჩენილი ლტოლვილი კაცის სულიერი და სოციალური კრიზისი.
ჩემო ლიახვო“ აღმძვრელია დაუოკებელი ნოსტალგიისა. მასში გამოთქმულია უკან ვერდაბრუნების შიში. „ახალწლის დილას“ საოცარი ექსპრესიით გამოხატავს პოეტის გულისტკივილს და არხევს მკითხველის სულის უფაქიზეს სიმებს:
ამცრემლებია უეცრად თვალი
სამაჩაბლოში ქართლის ცრემლია...“
ამავე თემაზეა შექმნილი ლექსები: დევნილი“, „...მზე კი მათბობს..., „...ამ დღეების ნაცვლად“, „სევდის ზარები“ და სხვა.
პოეტის სამშობლოსადმი უმანკო სიყვარულის განცდა წარმოჩენილია მრავალ ლექსში. საყურადღებოა ლექსიუუფლებობით“. პოეტი საგანგაშოდ თვლის ეროვნული გადაგვარების ყოველ გამოვლინებას:
დღეს საქართველო დუქანს მაგონებს,
სად მონა ვაჭრობს მონის გონებით...
განწყობილების უშუალობითა და შინაგანი დრამატიზმით გამოირჩევა კრებულის ბოლო აკორდი - „ქრის დასავლეთის ქარი ძლიერი“, რომელიც მკითხველში ოპტიმისტური განწყობის გაღვივებას მაინც იწვევს:
და ყველა იგრძნობს წუთით ღირსებას,
მოვა მსუბუქი თოვლი იებით,
და განათდება ქართული ზეცა,
რაღაც ღვთიური მონანიებით.“
კრებულში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია სატრფიალო თემაზე დაწერილ ლექსებს. მათ შორის არის: „ბარათი“, „როგორ მიყვარდი“, „მჯეროდა“, „მელოდია“, „ჩემდა სახსოვრად“ და სხვა.

ვუსურვებთ პოეტ შოთა დარბუაშვილს შემოქმედებით წარმატებებს. ვიმედოვნებთ, ახლო მომავალში ვიხილავთ მის ახალ კრებულს, სადაც დიდი ადგილი დაეთმობა აღორძინებული სამშობლოს თემას.

გაზ. "შიდა ქართლი",
1995, ივნისი.

Monday, February 9, 2015

ილია (ილა) მაისურაძე (1879-1924)


როგორც მისი შთამომავალი ვაჟა მაისურაძე გვიამობოს:
ილა მაისურაძე ვაჟა, დათო, თამრიკო მაისურაძეების პაპის ვასოს ძმა იყო.


ილა მაისურაძე დაიბადა ცხინვალიში (დგვრისი - ცხინვალის ჩრდ. ნაწილი) 1879 წელს. მამა – ზაქარია (დაბ.1846 წ.), დედა–მაშო (დაბ.1849 წ.), მეუღლე – კეკე (დაბ.1886 წ.) შვილები–ნიკალა (1904–1930), სონია (დაბ. 1911 წ.), მანია (დაბ. 1916 წ.).
ილა მაისურაძე იყო მენშევიკური პარტიის წევრი 1904 წლიდან, (პარტბილეთი #1971). პირველად დააპატიმრეს 1907 წელს, როგორც წითელრაზმელი, არასაიმედო პირი, იარაღის მატარებელი და გაასახლეს ასტრახანის გუბერნიაში “არეულობების” დასრულებამდე, ანუ 1907 წლის ბოლომდე.
ილა მაისურაძე საქართველოს დამოუკიდებლობის პერიოდში (1918–1921) იყო ჯავის რაიონის მილიციის უფროსი. აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1918 წლის ოსების ანტისახელმწიფოებრივი გამოსვლების ჩახშობაში. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების პირველსავე თვეებში დაპატიმრეს გაათავისუფლეს –1921წლის ივნისში. მალევე დააპატიმრეს – 21ივლისს და აღარ გაუთავისუფლებიათ, მის წინააღმდეგ ძიება დაამთავრეს 1921 წლის 21დეკემბერს (გამომძიებელი – იაკობ საქსაგანსკი).

საყურადღებო ფაქტია, ილასთან ერთად მისი სამი თანამებრძოლი დააპატიმრეს (1921–1922), მათგან ორის ოსი ეროვნების იყო – გაბარაევი სოფ. აჩაბეთიდან და ცხოვრებოვი სოფ. თამარაშენიდან.

ეს ფაქტი ადასტურებს, რომ 1918 წლის დაპირისპირება არ იყო ეროვნულ ნიადაგზე აღმოცენებული, მას პოლიტიკური საფუძველი ჰქონდა.

2015.02.10

ჩვენი თანამემამულე აკადემიკოსი

ღირსეული ადამიანები სისადავით გამორჩეულნი არიანეს აქსიომა აკადემიკოს ქრისტეფორე არეშიძესაც შეჰფერის. ცხინვალელთა მისადმი განსაკუთრებული დამოკიდებულება გამოწვეულია, არამხოლოდ იმით, რომ სახელოვანი მეცნიერი მათი თანამემამულეა, ასევე მისი ცხინვალელთადმი არაერთგზის გამოხატული ფაქიზი გრძნობის გამოც. იგი ცხინვალის ქუჩებისა და ბავშვობის წლებისადმი განწყობის გადმოსცემდა კორნელი სანაძის ლექსის ციტატას მიმართავდა:
"მივდივარ ამ გზაზე და ასე მგონია
ისევ ის ბიჭი ვარ ხუჭუჭა პატარა."
მიმდინარ წელს დაბადებიდან 90 წელი შეუსრულდა ორგანული ქიმიის მეცნიერების გამოჩენილ წარმომადგენელსა და ნავთობის ქიმიის ფუძემდებელს საქართველოში.
ქრისტეფორე არეშიძე დაიბადა 1906 წელს გორის მაზრის სოფელ დგვრისში (მოგვიანებით . ცხინვალის ჩრდილოეთი ნაწილი). მამაიოსებ არეშიძე, რომელმაც მძიმე შრომაში გაატარა ახალგაზრდობა, ადრე გარდაიცვალა. მოგვიანებით აკადემიკოსი იტყვის: "გორელი მემამულის გალუსმანის მოჯამაგირის შვილი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი გავხდიო." დედაეკატერინე მეშვილდიშვილი-არეშიძისა იმ დროისათვის განათლებული ქალი ყოფილა. მას უსწავლებია მომავალი მეცნიერისათვის ქართული წერა-კითხვა. ადრე დაქვრივებულმა ქართველმა მანდილოსანმა შეძლო შვილების სანიმუშოდ აღზრდა, მათში შრომისადმი ინტერესის გაღვივება.
"1913 წლის პირველ სექტემბერს შვიდი წლის ბიჭმა პირველად შევდგი ფეხი ჩემს სკოლაშიცხინვალის ორ კლასიანი სასწავლებლის პირველ განყოფილებაში" - წერს . არეშიძე. განათლებასთან ზიარების პირველი სურათები ნათლად შემორჩენია მეცნიერის ხსოვნას: "სასწავლო ოთახის აღმოსავლეთი კედლის კუთხეში ხატი ეკიდა, სწავლა ლოცვით იწყებოდა და ლოცვითვე მთავრდებოდა..." იგი შემდგომ სწავლას აგრძელებს ცხინვალის უმაღლეს დაწყებით სკოლაში, საშუალო განათლების მისაღებად თბილისს მიემგზავრება, აქვე შედის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. მისი წარჩინებით დამთავრების შემდეგ ხდება მოსკოვის უნივერსიტეტის ასპირანტი. მეცნიერულ მუშაობას აღრმავებს აკადემიკოსების ნიკოლოზ ზელინსკისა და ბორის კაზანსკის ხელმძღვანელობით. შედეგმა არ დააყოვნააქვე, 1940 წელს წარმატებით იცავს საკანდიდატო დისერტაციას. იწყება მუხლჩაუხრელი შრომა ეროვნული მეცნიერების განვითარებისა და თაობათა აღზრდისათვის . მელიქიშვილის მხარდამხარ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
1958 წელს სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის . ზელინსკის სახელობის ორგანული ქიმიის ინსტიტუტში ქრისტეფორე არეშიძემ დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია. 1961 წელს აირჩიეს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად, 1962 წელს მიენიჭა მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის საპატიო წოდება. იგი დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენით. 1969 არჩეულ იქნა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად.
ქრისტეფორე არეშიძე ავტორია 200-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომისა (ბევრი მათგანი გამოცემულია ბელგიაში, ბულგარეთში, ბრაზილიაში, უნგრეთში, საფრანგეთში, პორტუგალიაში), 21 საავტორო მოწმობის შემქმნელია, რაც ნიშნავს, რომ ანალოგიური ხასიათის სამუშაო სხვაგან არ შესრულებულა. იგი მონაწილეა მრავალი საერთაშორისო სიმპოზიუმისა და კონგრესისა, მათ შორის პარიზის, მოსკოვის, ლონდონის, ტოკიოს, სოფიის. ათეული წლების განმავლობაში ქრისტეფორე არეშიძე განაგებდა საქართვლოს მეცნიერებათა აკადემიის . მელიქიშვილის სახელობის ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტის ორგანული კატალიზმის ლაბორატორიას; იყო მენდელევის სახელობის საკავშირო ქიმიური საზოგადოების საქართველოს განყოფილების გამგეობის წევრი და ორგანული ქიმიისა და ტექნოლოგიის სექციის თავმჯდომარე.
აღსანიშნავია, რომ დიდმა მეცნიერმა ნახევარსაუკუნოვანი პედაგოგიური მოღვაწეობიდან გარკვეული დრო მშობლიური მხარის ახალგაზრდა ქიმიკოსთა აღზრდას დაუთმო – 1940-50-იან წლებში იგი ორგანული ქიმიის კურსს კითხულობდა ცხინვალის სახელმწიფო პედაგოგიურ ინსტიტუტში. მთელი ცხოვრების მანძილზე ცდილობდა ახლო ურთიერთობა ჰქონოდა მშობლიურ ქალაქთან. აქტიურად მონაწილეობდა აქ მოწყობილ სამეცნიერო-კულტურულ შეხვედრებში; კონსულტაციებს უწევდა ადგილობრივ ქიმიკოსებს; მისი ინიციატივით ჩატარდა ცხინვალში საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გასვლითი სესია, რომელშიც მონაწილეობდნენ ცნობილი ქიმიკოსები, მათემატიკოსები, ისტორიკოსები, ენათმეცნიერები.
მნიშვნელოვანი ფაქტია, რომ 1971 წელს ცხინვალის პირველმა ქართულმა საშუალო სკოლამ დაარსების 90 წლისთავზე საკუთარ კედლებში ქრისტეფორე არეშიძის დაბადების 65, ხოლო მეცნიერულ-პედაგოგიური მოღვაწეობიდან 40 წლისთავისადმი მიძღვნილი იუბილე გადაუხადა. ამ ღონისძიების ინიციატორი და ორგანიზატორი ცნობილი ვახტანგ კასრაძე იყო, ამდენად მის დიდ ზეიმად გადაქცევა ბუნებრივია. იუბილარი მოგვიანებით დაწერს: "ამისთანა ბედნიერი დღე ჩემს ცხოვრებაში ბევრი არ ყოფილა."
ქრისტეფორე არეშიძის შრომების პრაქტიკაში დანერგვამ მსოფლიო მეცნიერების განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა, რომელთა დიდი ნაწილი ხალხთა ყოფა-ცხოვრებისათვის ესოდენ ფასეულია.
სრულიად საქართვლოსა და განსაკუთრებით სამაჩაბლოელ თანამემამულეებს 1982 წლის 28 დეკემბერს მისმა გარდაცვალებამ გული ატკინა.
ოჯახი და პიროვნებაეს მარადიული კავშირი საუკუნეთა მიღმიდან იღებს სათავეს. კარგმა ოჯახმა დიდი მეცნიერის ჩამოყალიბება განპირობა, თავის მხრივ იგი თავად მოგვევლინა სანიმუშო ფუძის შემქმნელად. მეუღლეოლღა კონსტანტინეს ასული ქურდოვანიძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის დოცენტი, მჭიდა მასალების ტექნოლოგიის სპეციალისტი, საქართველოში პირველი ქალი იყო, რომელმაც ტექნიკურ დისციპლინაში დაიცვა დისერტაცია 1946 წელს. ღირსეული მეუღლე, ორი შესანიშნავი შვილის დედაა. უფროსიგიორგი ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკური ქიმიის კათედრის დოცენტი ნაწილობრივ გაყვა მამის კვალს. თამაზი ექიმი-კარდიოლოგია, კარდიოლოგიის ინსტიტუტის რექტორის მოადგილე საზღვარგარეთთან ურთიერთობის დარგში. მან მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატის ხარისხი 1983 წელს მოიპოვა. საგულისხმოა, რომ სამეცნიერო ჯგუფთან ერთად იგი მშობლიური ლიახვის მოსახლეობას იკვლევდა დღეგრძელობის თვალსაზრისით.
ჩანს, დიდი მეცნიერის გარდაცვალებით მის სახელს არც ფიზიკურად და არც იდეურად საფრთხე არ ემუქრება. იგი დიდხანს იცოცხლებს მის შთამომავლებში და თანამემამულეებში.

გაზ. "შიდა ქართლი",

1996, ივნისი.